पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांची येत्या 31 मे रोजी 300 वी जयंती साजरी केली जाणार आहे. यानिमित्ताने दिल्ली विद्यापीठाच्या डॉ. झाकीर हुसेन कॉलेजमधील सहाय्यक प्राध्यापक डॉ. राम विलास मौर्या यांनी राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांच्या जीवनकार्याचा आढावा घेत, त्यांच्या राजकारभाराचे महत्त्व सांगत लिहिलेला हा विशेष लेख.
राजमाता अहिल्यादेवी होळकर या मालवा राजघराण्याच्या राणी होत्या. त्यांना भारतातील सर्वात दूरदर्शी महिला शासकांपैकी एक मानले जाते. देवी अहिल्यादेवींना प्रेमाने आणि आदराने ‘पुण्यश्लोक’ असे म्हणतात. देवी अहिल्यादेवी या भारतातील एकमेव अशा शासक आहेत ज्यांच्या नावापूर्वी ‘पुण्यश्लोक’ हे विशेषण आहे. त्यांचे संपूर्ण जीवन मूल्ये आणि सद्गुणांनी प्रेरित होते, जे समकालीन राजकीय आणि सामाजिक परिस्थिती लक्षात घेता खूपच असाधारण होते.
त्या केवळ एक शासकच नव्हत्या तर प्रत्येक बाबतीत एक महान समाजसुधारकही होत्या. १८ व्या शतकात, मालव्याची राणी म्हणून, त्यांनी धर्माचा प्रसार आणि औद्योगिकीकरणाला चालना देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्या त्यांच्या बुद्धिमत्तेसाठी, धैर्यासाठी आणि प्रशासकीय कौशल्यासाठी सर्वत्र ओळखल्या जातात. जाते.
परिचय:
राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांचा जन्म 31 मे 1725 रोजी महाराष्ट्राच्या अहिल्यानगर जिल्ह्यातील जामखेडच्या चोंडी गावात झाला. अहिल्या अतिशय सामान्य कुटुंबातील होत्या. त्यांचे वडील माणकोजीराव शिंदे हे गावचे सरपंच होते आणि त्यांनीच त्यांना लिहायला, वाचायला शिकवले. लहानपणीच त्यांच्या साधेपणा आणि चारित्र्याच्या ताकदीच्या मिश्रणाने माळवा प्रदेशाचे अधिपती मल्हारराव होळकर यांचे लक्ष वेधून घेतले.
ते तरुणी अहिल्यावर इतके प्रभावित झाले की १७३३ मध्ये, जेव्हा अहिल्या या जेमतेम आठ वर्षांची होत्या, तेव्हा त्यांनी आपला मुलगा मुलगा खंडेराव होळकर याच्यासोबत त्यांचे लग्न लावले. मात्र, लग्नानंतर बारा वर्षांनी, कुम्हेर किल्ल्याच्या वेढादरम्यान अहिल्यादेवी यांचे पती खंडेराव यांचे निधन झाले. या घटनेने अहिल्यादेवी इतक्या दुःखी झाल्या की त्यांनी सती जाण्याचा निर्णय घेतला. पण त्यांचे सासरे मल्हार राव यांनीच अहिल्यादेवींना असे टोकाचे पाऊल उचलण्यापासून रोखले. त्याऐवजी, त्यांनी अहिल्यादेवींना आपल्या संरक्षणाखाली घेत लष्करी आणि प्रशासकीय बाबींमध्ये प्रशिक्षण दिले.
दरम्यान, १७६६ मध्ये त्यांचे सासरे मल्हारराव यांच्या निधनानंतर, पुढच्याच वर्षी त्यांचा मुलगा मालेराव यांचे निधन झाले. पण त्यांनी हे दु:खही पचवले आणि राज्याचे आणि तेथील जनतेचे कल्याण लक्षात घेऊन, त्यांनी पेशव्यांकडे माळव्याचे राज्यकारभार सांभाळण्याची परवानगी मागितली. काही सरदारांनी यावर आक्षेप घेतला. पण अहिल्यादेवींना सैन्याचा पाठिंबा होता. सैन्याचा अहिल्यादेवींवर पूर्ण विश्वास होता, कारण त्या लष्करी आणि प्रशासकीय बाबींमध्ये चांगल्या प्रशिक्षित होत्या. अनेक प्रसंगांमध्ये त्यांनी पुढे येऊन सैन्याचे नेतृत्व केले आणि खऱ्या योद्ध्याप्रमाणे त्या लढल्या आणि अखेर १७६७ मध्ये पेशव्यांनी अहिल्यादेवींना माळवा ताब्यात घेण्याची परवानगी दिली.
अहिल्यादेवींचे राज्य हा भारतीय इतिहासातील एक नवीन प्रयोग होता. राज्याची सूत्रे एका समर्पित, धार्मिक महिलेच्या हातात होती. अहिल्या देवी बुद्धिमान होत्या. एका स्त्रीने राज्य करणे हे एक काल्पनिक गोष्ट वाटत होती. पण, इतिहासात असा प्रयोग झाला आणि राज्यकारभार अहिल्यादेवी या महिलेकडे सोपवण्यात आला.
प्रशासकीय कार्य:
पेशव्यांची परवानगी मिळाल्यानंतर, अहिल्यादेवी माळव्याच्या गादीवर बसल्या आणि ११ डिसेंबर १७६७ रोजी त्या इंदूरच्या शासक बनल्या. पुढील २८ वर्षे, राणी अहिल्यादेवींनी न्यायपूर्ण आणि ज्ञानी पद्धतीने माळव्याचा राज्य कारभार सांभाळला. अहिल्यादेवींच्या राजवटीत, माळव्यात शांतता, समृद्धी आणि स्थिरता होती आणि त्यांची राजधानी, महेश्वर, साहित्यिक, संगीत, कलात्मक आणि औद्योगिक क्रियाकलापांचे एक केंद्र बनले. त्यांच्या राज्यात कवी, कलाकार, शिल्पकार आणि विद्वानांचे स्वागत होते. त्या त्यांच्या कामाचा खूप आदर करायच्या.
अहिल्यादेवी त्यांच्या निष्पक्षतेसाठी आणि न्यायप्रती असलेल्या वचनबद्धतेसाठी ओळखल्या जात होत्या. व्यक्तींच्या सामाजिक किंवा आर्थिक स्थितीकडे दुर्लक्ष करून, कायदे निष्पक्षपणे लागू केले जातील याची त्यांनी खात्री केली. त्यांची न्यायाची भावना केवळ सुव्यवस्था राखण्याबद्दल नव्हती, तर त्यांच्या प्रजेला सन्मानाने आणि आदराने वागवले जाईल याची खात्री करण्याबद्दल देखील होती. त्या स्वतः तक्रारी ऐकायच्या आणि न्याय द्यायच्या. यामुळे त्यांना त्यांच्या लोकांचा आदर मिळाला.
अहिल्यादेवी यांनी त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत नैतिक मूल्यांवर भर दिला. त्यांनी आपल्या राज्याच्या कल्याणासाठी आपल्या वैयक्तिक इच्छा बाजूला ठेवून प्रामाणिकपणा आणि सचोटीने राज्य कारभार केला. त्यांच्या मजबूत नैतिक पायामुळे त्यांचे मंत्री, सल्लागार आणि प्रजाजन त्यांच्या दैनंदिन जीवनात समान तत्त्वांचे पालन करण्यास प्रेरित झाले.
अहिल्यादेवींचे राज्य दूरदृष्टी आणि दीर्घकालीन नियोजनाने वैशिष्ट्यपूर्ण होते. त्यांनी रस्ते, मंदिरे आणि तटबंदी बांधण्यासह पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवणूक केली. यामुळे त्यांच्या राज्याची स्थिरता आणि समृद्धी वाढली. व्यापारी मार्ग सुरक्षित राहावेत, वाणिज्य आणि अर्थव्यवस्थेला चालना मिळावी यासाठीही त्यांनी काम केले.
अहिल्यादेवी एक बुद्धिमान आणि हुशार शासक होत्या, मुत्सद्देगिरीत पारंगत होत्या. त्यांच्या राज्यातील आणि इतर राज्यांमधील राजकारणातील गुंतागुंत उलगडण्यात त्या कुशल होत्या. भारतातील राजकीय अशांततेच्या काळात युती करण्याची आणि संघर्षांचे व्यवस्थापन करण्याची त्यांची क्षमता त्यांच्या राज्याची स्थिरता राखण्यासाठी महत्त्वाची होती.
अहिल्यादेवींचा महिलांच्या सक्षमीकरणावर विश्वास होता आणि त्यांनी त्यांना प्रशासन आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये सहभागी होण्यास प्रोत्साहित केले. त्यांच्या राजवटीत महिलांना अधिक आदर मिळत असे आणि समाजात त्यांची सुरक्षा आणि कल्याण सुनिश्चित करण्यासाठी त्यांनी पावले उचलली.
सांस्कृतिक संरक्षण :
अहिल्यादेवी यांनी मंदिरे आणि धार्मिक वास्तूंच्या संदर्भात तसेच सांस्कृतिक वारशाचे जतन, जीर्णोद्धार आणि संवर्धन करण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. राजकीय अस्थिरतेच्या काळात, विशेषतः मराठा साम्राज्याच्या उदयादरम्यान आणि बाह्य शक्तींच्या आक्रमणांसह, भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरांचे संरक्षण सुनिश्चित करण्यासाठी त्यांचे प्रयत्न महत्त्वपूर्ण होते.
विशेषतः, मुघल सम्राट औरंगजेबाने उद्ध्वस्त केलेल्या वाराणसीतील काशी विश्वनाथ मंदिराचे नूतनीकरण करण्याचे श्रेय त्यांना जाते. त्यांनी केवळ त्याच्या पुनर्बांधणीसाठीच नव्हे तर गुजरातमधील सोमनाथ मंदिरासारख्या इतर धार्मिक स्थळांच्या पुनर्बांधणीसाठीही निधी दिला. अहिल्यादेवी होळकरांच्या कारकिर्दीत त्यांच्या राज्यात अनेक मंदिरे, किल्ले आणि इतर सार्वजनिक वास्तूंचे बांधकाम आणि नूतनीकरण झाले. ही केवळ धार्मिक उपासनेची ठिकाणे नव्हती तर महत्त्वाची सांस्कृतिक आणि स्थापत्य स्थळे देखील होती.
अशाप्रकारे अहिल्यादेवी होळकर यांचा कारकिर्दीचा काळ सामाजिक सुधारणांप्रती असलेली त्यांची वचनबद्धता, शिक्षणाचा पुरस्कार, महिलांचे कल्याण, धर्मनिरपेक्षता आणि त्यांच्या लोकांच्या कल्याणासाठी असलेली त्यांची समर्पण यांनी ओळखला जातो. आजही भारतीय इतिहासात त्या सुशासन, प्रगतीशील नेतृत्व आणि सामाजिक न्यायाचे प्रतीक आहेत.
– डॉ. राम विलास मौर्या
(डॉ. राम विलास मौर्या हे दिल्ली विद्यापीठाच्या जाकिर हुसैन दिल्ली कॉलेजमध्ये सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. संपर्कासाठी मोबाईल नंबर – 9953143675, ईमेल- mauryaramvilas@gmail.com, ram.maurya@zh.du.ac.in)
