खुशालकांत दुसाने (कार्यकारी संपादक, सुवर्ण खान्देश लाईव्ह न्यूज)
भारत आज जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचा तेल वापरणारा देश आहे. आपल्या जलद गतीने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थेला ऊर्जा पुरवण्यासाठी तेल आणि वायू क्षेत्र अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. घरगुती स्वयंपाकासाठी लागणारे एलपीजी, वाहनांसाठी पेट्रोल-डिझेल, उद्योगांसाठी नैसर्गिक वायू – या सर्वांची मुळे तेल-वायू क्षेत्राशी जोडलेली आहेत.
भारतातील तेल आणि वायू गरजेत 85% तेल आणि सुमारे 55% नैसर्गिक वायू हे आयातीवर अवलंबून आहे. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारातील किंमतीतील चढ-उतारांचा थेट परिणाम भारतीय अर्थव्यवस्थेवर होतो. सरकारने “मेक इन इंडिया” आणि “आत्मनिर्भर भारत” अंतर्गत देशांतर्गत उत्पादन वाढवण्याचे प्रयत्न सुरू केले आहेत. ONGC, Oil India, Reliance Industries यांसारख्या कंपन्या नव्या क्षेत्रात शोधमोहीमा राबवत आहेत.
भारतातील तेल-वायू क्षेत्र –
- भारताची 85% तेलाची गरज आयातीवर अवलंबून
- नैसर्गिक वायूची 55% गरज आयात करावी लागते
- दररोज भारतात 5 दशलक्ष बॅरलपेक्षा जास्त तेलाचा वापर
- ऊर्जा मिश्रणात गॅसचा वाटा सध्या 6%; सरकारचे लक्ष्य 2030 पर्यंत 15%
- भारतातील सर्वात मोठी तेल कंपनी – ONGC
- आंतरराष्ट्रीय पातळीवर भारत हा जगातील 3रा सर्वात मोठा तेल ग्राहक
तथापि, आव्हानेही मोठी आहेत. जागतिक स्तरावर पर्यावरण संरक्षणासाठी जीवाश्म इंधनांचा वापर कमी करण्यावर भर दिला जात आहे. कार्बन उत्सर्जनामुळे हवामान बदलाची समस्या तीव्र होत आहे. अशा वेळी नैसर्गिक वायू हा तुलनेने स्वच्छ पर्याय ठरू शकतो. भारत सरकारने 2030 पर्यंत ऊर्जा मिश्रणात नैसर्गिक वायूचा वाटा 15% करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे.
आव्हाने (Challenges)
भारताचे आयातीवरील जास्त अवलंबित्व ही मोठी समस्या आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारातील किंमतीतील चढ-उतारांचा थेट परिणाम भारतीय अर्थव्यवस्थेवर होतो.
तसेच,
- कार्बन उत्सर्जनामुळे हवामान बदलाचे आव्हान
- भूराजकीय तणाव (Russia-Ukraine युद्धामुळे इंधनदरवाढ)
- शोधमोहीम (Exploration) खर्चिक आणि जोखमीची
महाराष्ट्रासह खान्देश प्रदेशावर याचे थेट परिणाम दिसून येतात. इंधन दरांमुळे शेतीचे उत्पादन खर्च वाढतात, तर दुसरीकडे औद्योगिक क्षेत्राला ऊर्जा पुरवठा मिळून विकासाची नवी दारे उघडतात. जर गॅस-आधारित उद्योग आणि सीएनजी नेटवर्क वाढले, तर स्थानिक स्तरावर रोजगारनिर्मिती आणि आर्थिक वाढ साध्य होऊ शकते.
जागतिक बाजार
- सऊदी अरेबिया, रशिया आणि अमेरिका – जगातील प्रमुख तेल उत्पादक
- चीन, अमेरिका, भारत – जगातील सर्वात मोठे ग्राहक
- जागतिक पातळीवर तेल दर 80-90 डॉलर प्रति बॅरल दरम्यान चढउतार
भविष्यातील भारतासाठी आव्हान दुहेरी आहे – एकीकडे ऊर्जेची वाढती मागणी पूर्ण करायची आणि दुसरीकडे पर्यावरणीय तोल राखायचा. तेल आणि वायू क्षेत्राला या संक्रमण काळात महत्त्वाची भूमिका निभवावी लागेल. नवीकरणीय ऊर्जेसह संतुलन साधत, भारताला ऊर्जा सुरक्षिततेच्या दिशेने वाटचाल करावी लागणार आहे.
भविष्यातील दिशा (Future Roadmap)
भारताने 2070 पर्यंत “नेट झिरो” कार्बन उत्सर्जनाचे लक्ष्य ठेवले आहे. या पार्श्वभूमीवर तेल आणि वायू क्षेत्राचे महत्त्व अधिक वाढते.
ऊर्जेची वाढती मागणी पूर्ण करताना भारताला –
- नवीकरणीय ऊर्जा (सौर, पवन, हायड्रोजन) वाढवावी लागेल
- गॅसचा वाटा वाढवावा लागेल
- आयातीवरील अवलंबित्व कमी करून ऊर्जा सुरक्षा साध्य करावी लागेल
स्थानिक परिणामांचा विचार केला असता यामध्ये CNG आणि गॅस-आधारित उद्योगांची वाढ झाल्यास स्थानिक आर्थिक क्रांती शक्य आहे. त्यामुळे भारतासाठी तेल आणि वायू क्षेत्र केवळ ऊर्जा स्रोत नाही, तर आर्थिक व धोरणात्मक सुरक्षिततेचा आधार आहे. औद्योगिक, कृषी आणि वाहतूक क्षेत्र या सर्वांना आधार देणाऱ्या या क्षेत्राचे योग्य व्यवस्थापन केले, तर भारताची ऊर्जा सुरक्षा आणि आर्थिक प्रगती निश्चित होईल.
